Dyniami straszono na polskiej wsi na długo przed modą na Halloween
Choć wydrążona i podświetlona dynia kojarzy się dziś przede wszystkim z Halloween, podobne zabawy znano na polskich wsiach już przed II wojną światową, a sama dynia pojawiła się na ziemiach polskich już w XVI wieku.
Rośliny z rodziny dyniowatych pochodzą z Ameryki, gdzie uprawiano je na długo przed przybyciem Europejczyków. Na terenach dzisiejszego Meksyku dynie udomowiono już około 10 tys. lat temu. Świadczą o tym nasiona i fragmenty owoców odnalezione przez archeologów w jaskini Guilá Naquitz. W kulturach rdzennych mieszkańców Ameryki dynia zajmowała ważne miejsce obok kukurydzy i fasoli. Rośliny te, nazywane Trzema Siostrami, sadzono razem, ponieważ wzajemnie wspomagały swój wzrost: kukurydza podpierała pnącą fasolę, fasola użyźniała glebę, a rozłożyste liście dyni zatrzymywały w niej wilgoć.
Do Europy dynia trafiła w następstwie wypraw do Nowego Świata, zapoczątkowanych przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Na ziemiach polskich występowała pod różnymi nazwami, m.in. jako bania, korbal czy malon. Zygmunt Gloger wyjaśniał, że banią nazywano dynię kulistą i spłaszczoną, malonem zaś podłużną. Odnotował też, że dynie sadzono często przy płotach, co znalazło odbicie w zapisanej przez niego ludowej zagadce: Święty Piotr przewiesił jajuszka przez płot”.
Z dynią wiązały się również ludowe wierzenia. Sądzono na przykład, że na wielkość i kształt owoców można wpłynąć odpowiednim sposobem sadzenia nasion. Aby dynia była słodka, zalecano wcześniej moczyć nasiona w wodzie z cukrem. Taką wskazówkę można znaleźć w wydanym w 1613 roku „Zielniku” Szymona Syreniusza. Radził też przyrządzać dynię z mlekiem, jajkami, szafranem, cynamonem, rodzynkami czy agrestem.
Na dawnych ziemiach południowo-wschodnich Rzeczypospolitej dynia mogła posłużyć do odprawienia niechcianego zalotnika. Wręczenie mu harbuza oznaczało odrzucenie oświadczyn. Dawne słowo „harbuz” mogło oznaczać zarówno dynię, jak i arbuza. Z tego obyczaju wywodzi się powiedzenie „dostać harbuza”, czyli dostać kosza.
W drugi dzień Wielkanocy na Mazowszu chłopcy obwozili po wsi kogutka wykonanego z wydrążonej dyni, ozdobionego ptasimi piórami i grzebykiem z czerwonego sukna. Jak opisywał etnograf Oskar Kolberg, umieszczali go na deseczce z kółkami, odwiedzali gospodarzy, śpiewali i zbierali datki. Dynia zagościła też w polskich pieśniach ludowych. W wydanym w 1911 roku „Zbiorku Pieśni Polskich z melodyami” zachowała się kujawska przyśpiewka:
„Siedem rzeczy w świecie słynie:
Jabłka, gruszki, złote dynie,
Chleb wypiekły, świeca jasna,
Dębczak twardy, suknia ciasna”.
Na rosnących jeszcze dyniach dzieci wydrapywały szpilką lub drutem litery, rysunki i żartobliwe napisy. Zwyczaj ten opisano w słowniku „Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych”, opracowanym na podstawie materiałów etnografa Adama Fischera. Jeden z napisów brzmiał: „Kto skosztuje tej tu bani, pamiętaj o starej pani”. W okolicach Tarnowa i Rzeszowa zapisywano także: „Gdy ci bania zrobi larum, masz tu obok rambarbarum”. Ten ostatni napis umieszczano na dyni, obok której rósł rabarbar - ludowy środek przeczyszczający.
W 1929 roku etnograf Seweryn Udziela opisał w artykule „Zabawki z roślin”, opublikowanym na łamach czasopisma „Lud”, zabawę nazywaną „strachem z dyni”. Jesienią chłopcy wybierali duże, dojrzałe dynie, odcinali ich wierzchołki i usuwali miąższ. Następnie wycinali oczy, nos i usta z zębami, a do wnętrza wkładali świecę. Tak przygotowaną dyniową głowę osadzali na kiju. Po zapadnięciu zmroku chodzili z nią po wiejskich drogach i pod oknami chałup, strasząc mieszkańców. Tak przygotowane dyniowe głowy przypominały współczesne lampiony halloweenowe, choć nie ma dowodów na wspólne pochodzenie obu zwyczajów.
Historia tak zwanej jack-o’-lantern prowadzi do Irlandii. Według tamtejszej legendy przebiegły Jack oszukał diabła, lecz po śmierci nie został przyjęty ani do nieba, ani do piekła. Skazany na wieczną tułaczkę, oświetlał sobie drogę żarzącym się węglem umieszczonym w wydrążonej rzepie. W Irlandii wycinano więc upiorne twarze w tych warzywach, które służyły za lampiony. W Ameryce, dokąd zwyczaj przywieźli irlandzcy emigranci, rozpowszechniło się używanie do tego dyń, łatwiejszych do wydrążenia.
Marta Panas-Goworska (PAP)
Może Cię zaciekawić
Rosyjskie obiekty powietrzne wtargnęły do Polski; szef MON: to nie przypadek
W nocy z czwartku na piątek rosyjskie obiekty wtargnęły w polską przestrzeń powietrzną. W dwóch miejscach na Podkarpaciu i jednym na Lubelszczy...
Czytaj więcejStarosta biłgorajski: nikt nie ucierpiał, apeluję o spokój
- Na szczęście z tych informacji, które ja posiadam, nikt nie ucierpiał - podkreślił w piątek starosta. Szarlip powiedział, że n...
Czytaj więcejRCB wydał alert dla mieszkańców woj. lubelskiego i podkarpackiego; sytuacja jest monitorowana
„UWAGA! Rosyjski atak powietrzny na Ukrainie. Sytuacja jest monitorowana. Podniesiono gotowość Systemu Obrony Powietrznej RP. Oczekuj dalszych kom...
Czytaj więcejZmasowane ataki na Ukrainę; niezidentyfikowany obiekt spadł w okolicy miejscowości Chmielek
Rzecznik DORSZ ppłk Jacek Goryszewski powiedział w TVN24: mówimy o miejscowości Chmielek, blisko Nowego Lipowca. Alert Rządowego Centr...
Czytaj więcejSport
Słońce, emocje i triumf Mariusza Doktora
Po ostatnich zmaganiach w niemal zimowej aurze, niedzielny turniej był prawdziwą nagrodą dla lokalnych graczy. 10 zawodników stanęło do walki o ...
Czytaj więcejMichał Probierz zrezygnował z funkcji selekcjonera piłkarskiej reprezentacji Polski
"Doszedłem do wniosku, że w obecnej sytuacji najlepszą decyzją dla dobra drużyny narodowej będzie moja rezygnacja ze stanowiska selekcjonera" - ...
Czytaj więcejSukces Limanowskiej Grupy Rowerowej na L’Étape Poland by Tour de France 2025
Mateusz Dyrek na podium – drugie miejsce w klasyfikacji generalnej Największy sukces podczas tegorocznej edycji odniósł Mateusz Dyrek, któ...
Czytaj więcejKlaudia Zwolińska z brązowym medalem Mistrzostw Świata!
Pochodząca z Kłodnego (gmina Limanowa) Klaudia Zwolińska zdobyła przed chwilą brązowy w Mistrzostwach Świata w kajakarstwie górskim (K1) ...
Czytaj więcejPozostałe
Od teraz mobbing to uporczywe nękanie
5 listopada wchodzi w życie nowelizacja Kodeksu pracy, która ma zwiększyć ochronę pracowników przed mobbingiem. Uproszczona została m.in. defin...
Czytaj więcejWchodzą w życie wyższe maksymalne stawki taksy notarialnej
Resort uzasadniał potrzebę zmian m.in. wzrostem cen i kosztów prowadzenia kancelarii notarialnych – kosztów pracy czy utrzymania lokali. Wzrosł...
Czytaj więcejMakabryczne „gadżety” sprzed wieków to m.in. sznury wisielców i elementy ich ciał
Przed wiekami kara śmierci dokonywana przez powieszenie była stosowana dość powszechnie. Stosowano ją zwykle wobec biedoty, był to rodzaj hańbi...
Czytaj więcejTrzy razy trumną o próg, czyli jak zatrzymać nieboszczyka w zaświatach
PAP: Jak wyglądał moment, gdy w dawnym domu wiejskim lub szlacheckim ktoś umierał? Co działo się w pierwszych minutach i jakie zakazy zaczynały...
Czytaj więcej-
Rosyjskie obiekty powietrzne wtargnęły do Polski; szef MON: to nie przypadek
-
Starosta biłgorajski: nikt nie ucierpiał, apeluję o spokój
-
RCB wydał alert dla mieszkańców woj. lubelskiego i podkarpackiego; sytuacja jest monitorowana
- Zmasowane ataki na Ukrainę; niezidentyfikowany obiekt spadł w okolicy miejscowości Chmielek
- Politico: Trump połączył się z przywódcami koalicji chętnych, zakwestionował wsparcie dla Ukrainy



Komentarze (0)