O tym i owym czyli traktat o drzewku…

Drzewo iglaste w wielu kulturach jest uważane za symbol życia, odradzania się, trwania i płodności. Kiedy stało się świąteczną choinką? Tak naprawdę nie wiemy. Historycy też są podzieleni.

Jedni twierdzą, że stało się to już w czasach pogańskich, inni pierwszeństwo przyznają Galom, a jeszcze inni przypisują to tradycji germańskiej. Poganie podczas zimowego święta przesilenia słonecznego nazywanego Solstis dekorowali drzewa owocami, kwiatami i zbożem uważając je za symbol życia. Celtowie każdego miesiąca czcili inny gatunek drzewa. 24 grudnia, kiedy obchodzili dzień odrodzenia słońca oddawali cześć epicea, czyli drzewu dzieciństwa. W wieku XI pojawia się Drzewo Raju przy okazji przedstawiania przez wiernych scen symbolizujących sceny pochodzące z raju nazywanych „cudami”. Drzewo Raju była to jodła przystrojona czerwonymi jabłkami.

W wieku XII choinkowa tradycja pojawia się w Europie i Alzacji. Wprowadzono wtedy też zwyczaj dekorowania domów gałęziami uciętymi trzy dni przed wigilią. Pierwszy znany dokument opisuje święto 24 grudnia 1510 roku w Rydze. Znajduje się w nim opis mówiący, że kupcy tańczyli dookoła drzewa przybranego sztucznymi różami. Inny dokument z 1521 roku opisuje drzewko świąteczne nazywane też drzewkiem Chrystusa pochodzące z Alzacji. Wynika niego również, że zwyczaj ten był rozpowszechniony również w regionie Bale. W 1546 roku zezwolono ludności miasta Selestat w Alzacji wycinać zielone drzewka w noc Świętego Tomasza, 21 grudnia i zwyczaj stawiania choinki bardzo rozwinął się w tamtym regionie. Wówczas drzewko bożonarodzeniowe dekorowano jabłkami symbolizującymi jabłko z Raju, różami papieru, które symbolizowały dziewictwo Maryi oraz cukierkami i ciastkami podobnymi do hostii. Nieco później na wierzchołku drzewka pojawiła się gwiazda symbolizująca tą, która prowadziła Trzech Króli do Betlejem.

Już w XVII wieku na choinkach pojawiły się pierwsze światełka. Do skorupek z orzechów wrzucano zapalone knoty, które pływały na powierzchni oliwy, ponieważ wosk był bardzo drogi. Później do gałązek choinki przywiązywano cieniutkie świeczki woskowe. Wiek XVIII nie rozwinął zbyt popularności choinki. W roku 1738 Maria Leszczyńska żona Ludwika XV, wprowadziła w Wersalu zwyczaj ubierania choinki. Gdy Goethe w 1765 roku odwiedził Lipsk był pod wrażeniem przystrojonej choinki. Niemal stu lat było trzeba by choinka zadomowiła się w Anglii w pałacu Buckingham. Postawił ją tam po raz pierwszy Książę Albert, mąż królowej Wiktorii. Mniej więcej w tym samym czasie choinkowa tradycja przeniosła się do Ameryki.

W drugiej połowie XIX wieku do dekorowania choinki używano już przedmiotów ze szkła, metalu, wosku i drewna. Wieszano też małe figurki z waty i modne było przykrywanie gałązek metalicznym „anielskim włosem” produkowanym w Lyonie. Zawsze wieszano oczywiście jabłka. Rok 1858 przyniósł jednak nieurodzaj na jabłka i wtedy w Meisenthal w regionie Moselle pewien rzemieślnik wpadł na pomysł żeby jabłka zastąpić sztucznymi ze szkła. Są tacy, którzy twierdzą, iż był to początek kolorowych baniek.

Pierwsze lampki elektryczne zabłysły na choince w roku 1880 w Stanach Zjednoczonych. Były początkowo przedmiotem luksusowym gdyż jeszcze na początku XX wieku cena girland z lampek równa była tygodniowej pensji dobrze zarabiającego pracownika. Strojenie choinki jest jedną z najmłodszych tradycji wigilijnych. Gloger w swojej Encyklopedii Staropolskiej tak pisze: „Za tzw. czasów pruskich, tj. w latach 1795-1806, przyjęto w Warszawie od Niemców zwyczaj w Wigilię Bożego Narodzenia ubierania dla dzieci sosenki lub jodełki orzechami, cukierkami, jabłuszkami i mnóstwem świeczek woskowych”. Kościół pomimo początkowej niechęci zaakceptował choinkę nadając jej chrześcijańską symbolikę „biblijnego drzewa wiadomości dobra i zła”. Oznaczała też choinka wieczną zieleń i nadzieję nieba. Świece choinkowe wywodzące swój rodowód z pradawnego kultu ognia mają przypominać przyjście na świat światłości świata Jezusa Chrystusa. Inne ozdoby choinkowe takie jak ciastka czy orzechy mają symbolizować dary i łaski Boże spływające na świat. To te, które są wiadomościami dobra. Rozwieszone na choince łańcuchy są symbolem węża kusiciela. Stały się one również w czasach zaborów naszym symbolem narodowym. Jabłka przypominają legendarne owoce grzechu z rajskiego drzewa. Gwiazda na czubku choinki jest symbolem gwiazdy betlejemskiej.

W Polsce zwyczaj stawiania choinki przyjął się dopiero około roku 1910 na Mazurach. Na Rzeszowszczyźnie choinka pojawia się tuż przed pierwszą wojną światową a w górskich miejscowościach w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Również nie bez przyczyny stawiamy jako drzewko bożonarodzeniowe świerka, jodłę czy sosnę. Według najstarszych wierzeń właśnie one zawierają w sobie życiodajne moce a także cudotwórcze wartości.

Tadeusz Mędzelowski